งานวิจัยพฤติกรรม ‘ยุงลาย’ โยงอุณหภูมิ ยิ่งร้อน ‘โตเร็ว-กัดถี่-อายุยืน’ ไข้เลือดออกพุ่ง

… ปริตตา หวังเกียรติ

กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข (สธ.) พยากรณ์จำนวนผู้ป่วยด้วยโรค “ไข้เลือดออก” ปี 2559 อยู่ที่ 166,000 ราย สูงกว่าปี 2558 ซึ่งตลอดทั้งปีพบผู้ป่วย 142,925 ราย

หากเป็นไปตามตัวเลขดังกล่าวจริง ปี 2559 จะมีผู้ป่วยสูงที่สุดในรอบ 10 ปี

ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา สธ.แก้ปัญหาด้วยมาตรการรณรงค์ปราบยุงลาย กำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ลูกน้ำอยู่เสมอ

ทว่า ตัวเลขผู้ป่วยก็ยังไม่มีทีท่าที่จะลดลง

ความเชื่อมโยงหนึ่งที่น่าสนใจและไม่ค่อยมีการพูดถึงแม้ว่าจะมีงานวิจัยจากนานาประเทศรองรับ นั่นก็คือสถิติผู้ป่วยไข้เลือดออกแปรผันตรงกับอุณหภูมิที่ร้อนขึ้น

กล่าวคือ “ยิ่งโลกร้อน ไข้เลือดออกยิ่งระบาดหนัก”

ข้อมูลจากนักระบาดวิทยา ระบุว่า อุณหภูมิที่สูงขึ้นส่งผลให้ยุงลายมีชีวิตที่ยืนยาวขึ้น โดยปกติแล้วยุงลายมีชีวิตอยู่ประมาณ 30 วัน แต่เมื่ออุณหภูมิเพิ่มขึ้น 0.5 องศาเซลเซียส ยุงลายจะมีวงจรอยู่ได้ถึง45-60 วัน

นอกจากนี้ ยังพบผลการวิจัยเรื่อง “รูปแบบการรอดชีวิตและการติดต่อของโรคไข้เลือดออก” จากประเทศฝรั่งเศส ที่ช่วยยืนยันความน่าเชื่อถือของข้อมูลข้างต้น โดยระบุว่า ยุงลายสามารถมีชีวิตได้ถึง76 วัน ในสิ่งแวดล้อมที่มันชื่นชอบ ในที่นี้หมายถึงอากาศร้อนชื้น (นั่นก็คือประเทศไทย)

งานวิจัยอีกเล่ม เรื่อง “ปัจจัยที่กระตุ้นให้โรคไข้เลือดออกระบาด : ศึกษาจากสัดส่วนประชากรดักแด้ยุงลายและปัจจัยภายนอก” จากสหรัฐอเมริกา ให้ความจริงที่น่าตกใจอีกว่า อุณหภูมิตั้งแต่ 32 องศาเซลเซียสขึ้นไป เร้าให้ยุงลายเพิ่มจำนวนการกัดขึ้นเป็น 2 เท่า (ยุงลายต้องปรับตัวเพื่อการอยู่รอดในอากาศร้อนด้วยการกัด)

งานวิจัยเล่มนี้ยังบอกอีกว่า อุณหภูมิที่สูงขึ้นได้กระตุ้นให้ยุงลายโตเร็วขึ้นอีกถึง 4 เท่า กล่าวคือช่วงอุณหภูมิ 22 องศาเซลเซียส ยุงลายจะโตเต็มวัยใน 4 วัน แต่ในอุณหภูมิ 32-34 องศาเซลเซียส จะโตเต็มวัยภายใน 1 วัน

ธรรมชาติของโรคไข้เลือดออกจะมียุงลาย “เพศเมีย” เป็นพาหะ ผลการวิจัยเรื่อง “ผลกระทบของอุณหภูมิและอาหารของตัวอ่อนต่อการพัฒนาการเจริญเติบโตและการอยู่รอดของลูกน้ำ” ของออสเตรเลียพบว่า ที่อุณหภูมิมากกว่า 30 องศาเซลเซียส ยุงลายจะเกิดเป็นเพศเมียมากกว่าเพศผู้ในสัดส่วน 4:3 นั่นหมายความว่า นอกจากจะมียุงพาหะมากขึ้น ยังมียุงที่จะวางไข่เพื่อให้เกิดประชากรยุงมากขึ้นอีกด้วย

สำหรับการฟักตัวของโรคในคน โดยปกติแล้วหลังจากถูกยุงกัดประมาณ 10-12 วัน ร่างกายจึงจะแสดงอาการ แต่มีผลการวิจัยเรื่อง “ผลกระทบของอุณหภูมิต่อประสิทธิภาพการกระจายเชื้อไข้เลือดออก”ของสหรัฐอเมริกา ระบุว่า ในช่วงอุณหภูมิ 32-35 องศาเซลเซียส จะย่นย่อระยะเวลาเหลือเพียง 7 วันเท่านั้น

ทั้งนี้ อุณหภูมิเฉลี่ยของประเทศไทยตามที่เครือข่ายสถาบันวิจัยระดับภูมิภาค (START) วิเคราะห์ อยู่ที่ 31-33.5 องศาเซลเซียส