9 ประเด็น “ช้างไทยในต่างแดน” และบทเรียนจากพลายศักดิ์สุรินทร์

คำต่อคำ บทสนทนากับ “แสงเดือน ชัยเลิศ” ประธานมูลนิธิอนุรักษ์ช้างและสิ่งแวดล้อม GreenLive “ช้างไทยในต่างแดน ค้าช้างใต้เสื้อคลุมทูตสันถวไมตรี ? : ชะตากรรม-ทางออก” 

แฮปปี้ ช้างไทย และเพื่อนช้างในสวนสัตว์ Bronx Zoo ที่ New York สหรัฐอเมริกา (ภาพ : Reuters)

1. สถานการณ์ช้างไทยในต่างแดน

ช้างไทยในต่างแดนตอนนี้เรามีเป็นหลักร้อย เฉพาะประเทศจีนก็เหยียบหลักร้อยแล้ว ช้างไทยในต่างประเทศ ตอนนี้รวมถึงในยุโรป อเมริกา ญี่ปุ่นและก็อีกหลายประเทศ ถ้าเราจะรู้ว่าช้างเราอยู่ตรงไหน ถ้าเห็นศาลาไทยในประเทศไหน ก็จะพบว่ามีช้างไทยในสวนสัตว์ในประเทศเหล่านั้น อย่างเยอรมันก็มีเยอะเหมือนกัน

ในหลาย ๆ ประเทศตอนนี้ เนื่องจากการกดดันอย่างหนักจากกลุ่มอนุรักษ์ที่ต่อต้านการนําช้างการขายช้างข้ามชาติ ก็จะเริ่มปิดแหล่งที่มาของช้างแล้ว พอเข้าไปก็จะบอกว่าเป็นช้างเอเชียอย่างเดียว ส่วนใหญ่ช้างไทยเราจะเป็นที่นิยม famous มากในการส่งสู่ต่างประเทศ แล้วช้างเราก็อยู่กระจายไปทั่วโลก 

จำนวนจริง ๆ เชื่อว่าหลายร้อย แต่เนื่องจากว่าถูกการปกปิด แต่เรามี elephant database ซึ่งจะมีรายการ จริงจริงแล้ว เราส่งช้างไทย เราไม่ได้ส่งวันนี้วันวาน เราส่งช้างไทยไปตั้งแต่ปี 2478 ส่งช้าง ไปนิวยอร์ก ตั้งนานแล้วนะ สี่ห้าสิบปีที่มาทางเรือ ถ้านับจํานวนแล้วออกไปเป็นพันเหมือนกัน แต่ส่วนใหญ่ก็คือ ไม่เคยได้กลับบ้าน

2. จาก “ทูตสันถวไมตรี” ถึง “สวนสัตว์”

“ส่วนใหญ่ก็จะส่งในนามทูตก็คือ เชื่อมสัมพันธไมตรีนะคะ หรือทูตสันถวไมตรี ซึ่งส่งไปแต่ไปมีจุดจบ ที่ไม่เหมือนกัน จุดจบส่วนใหญ่ก็ไปลงที่ circus ละครสัตว์ หรือไม่ก็ไปลงที่สวนสัตว์ 

ตอนที่ทําเรื่องส่งช้างไทยไปต่างแดนไปแต่ละประเทศ ก็จะมีการประกาศใหญ่โตผ่านพิธีกรรมทางการทูตผ่านระหว่างรัฐต่อรัฐ อย่างการส่งไปญี่ปุ่น ก็มีการเหมือนกับเอาไปมอบให้กับหน่วยงานรัฐเอาไปมอบให้กับพระมหากษัตริย์ พิธีการเหล่านี้ทําให้คนไทยมีความรู้สึกว่า ถ้าส่งช้างไทยไปในนามรัฐบาล ช้างไทยจะต้องถูกดูแลเป็นอย่างดี

ยกตัวอย่าง ซากุระถูกส่งไปตั้งปี 2508 คือเกิดในปี 2507 แล้วก็ส่งไปหลังจากนั้น พอส่งไปอยู่สวนสัตว์ Takarazuka Zoo ทีแรกก็ส่งไปก็เหมือนบอกว่าจะเอาในนามรัฐบาล แต่พอไปอยู่ซักพักหนึ่ง ก็ส่งต่อเข้าสวนสัตว์ แล้วมีใครจะรู้ชะตากรรมของซากุระหลังจากนั้น 

จนเมื่อไม่นานมานี้ ดิฉันได้รับเชิญไปสวนสัตว์เกาหลี นักอนุรักษ์สัตว์จากเกาหลีบอกว่า ซากุระถูกขายมาจากสวนสัตว์ที่ญี่ปุ่น ส่งไป circus ในเกาหลีใต้ ต่อมาละครสัตว์เลี้ยงดูไม่ได้ ก็ส่งต่อเข้าสวนสัตว์ในกรุงโซล ตอนนี้ซากุระอยู่ตรงนั้นอายุหกสิบกว่าแล้ว 

คำถามคือ คุณส่งไปในนามทูตสันถวไมตรี ส่งไปดูแลในนามรัฐบาลญี่ปุ่น แต่ทําไมซากุระหลุดไปอยู่เกาหลี แล้วเขาถึงขายได้ อยากจะฝากถามหน่วยงานรัฐนะว่า สิ่งเหล่านี้มันประจานคุณอยู่ แล้วคุณเคยติดตามไปไหมว่าชีวิตช้างเหล่านี้พอ เอาไปส่งไปญี่ปุ่นจริง คนไทยเชื่อว่าเราส่งไปในนามทูตสันถวไมตรี แต่ทําไมไปหลุดอยู่ที่เกาหลี นี่คือสิ่งที่ดิฉันติดตามช้างเหล่านี้มาตลอด 

ดิฉันตั้งคําถามในการอ้างการใช้วาทกรรมในการอ้างว่าเอาไปส่งช้างไปในนาม ทูตสันถวไมตรี แต่ทําไมสัตว์เหล่านั้นถึงมีชะตากรรมที่ไปตกอยู่ในละครสัตว์ แล้วในบั้นปลายชีวิตของสัตว์เหล่านั้นก็คือไปตกอยู่ในสวนสัตว์ ซึ่งมีชีวิตที่ทุกข์ทรมาน 

ยกตัวอย่าง อย่าง Happy ที่สวนสัตว์ Bronx Zoo ตอนนี้กําลังเริ่มฟ้องกันอยู่เนี่ย นี่ก็เหมือน แฮปปี้ ก็เป็นช้างที่ส่งไปจากประเทศไทย ตอนนี้คนอเมริกันต่อต้านประท้วงกันเยอะมาก ซึ่งมันเป็นการประจานการทํางานของหน่วยงานรัฐเราว่า เราปล่อยให้เรื่องเหล่านี้เกิดขึ้นยังไง เราไม่เคยไปตรวจสอบชีวิตความเป็นอยู่ของสัตว์เหล่านั้น ถ้าเป็นการส่งไปผ่านระบบการทูต หรือระบบรัฐบาล เราต้องมีอะไรที่ชัดเจน 

จีนส่งหมีแพนด้ามาให้เรา เราดูแลเขาดีไหม เขามีการตรวจสอบ เขามีการดูว่ามีการส่งต่อไหม แล้วสำหรับเราถ้าช้างเหล่านี้พอไปเกิดลูก สัตว์เหล่านั้นจะส่งกับประเทศไทยไหม เรามีเงื่อนไขอะไรหรือเปล่า เรามีอะไรที่มันเป็นสีเทา ๆ ใช่หรือไม่อยู่ข้างหลัง อันนี้เราพยายามจะถาม 

คือคนที่ติดตามเรื่องช้าง เราพยายามจะตั้งคําถามว่า ทําไมมันถึงไม่มีความชัดเจนในการส่งช้างไทย พอส่งไปเสร็จ ช้างเหล่านั้นก็ชะตากรรมชีวิตเขาก็หายสาบสูญไปเลย 

ไปเปิด wikipedia ดู ไปเปิดกูเกิลดูว่าช้างที่ส่งไปไม่ว่าออสเตรเลีย เยอรมัน ไปยุโรป ไปลอนดอน ช้างเหล่านั้น พ่อไทย แม่ไทย พอไปเอาไปผสมพันธุ์เป็นลูกไทย เรามีเงื่อนไข เรามีนโยบายไหมว่า จะต้องส่งกลับบ้านเรา หรือว่าคุณสามารถเอาไปขายต่อสวนสัตว์ได้ เราส่งพ่อพันธุ์ แม่พันธุ์ไปให้เขา อะไรอย่างนี้ 

มิหนำซ้ำเรายังส่งคน คนเลี้ยง คนดูไปให้เขา เราส่งแพ็คเกจให้เขาเลย อันนี้มันเป็นอุตสาหกรรมใช่หรือไม่ หรือมันเป็นธุรกิจใช่หรือไม่ อันนี้เราต้องมาตั้งคําถามว่า การส่งมันไม่มีเงื่อนไขอะไรชัดเจนเพื่อเป็นการปกป้องสิทธิสัตว์ หรือดูแลสวัสดิภาพสัตว์หลังจากที่สัตว์เหล่านั้นไปถึง ช้างไปถึงที่ประเทศปลายทาง ขอตั้งคําถามกับหน่วยงานรัฐ ถ้าจะปฏิเสธว่าเราไม่ได้ส่งช้างไปแล้วก็ไม่เกี่ยวข้องกับอะไรกับธุรกิจนี่ เราต้องมีมาตรการอะไรที่รัดกุมกว่านั้น 

อย่างกรณีของพลายซากุระ มันเป็นการค้าขายส่งขายต่ออย่างชัดเจน การส่งช้างไทยไปเบอร์ลิน ดิฉันตั้งคําถามเหมือนกันว่า คุณส่งช้างไทยไปเบอร์ลินจนกระทั่งวันนี้คุณมีสัญญาการส่งกลับ แล้วคุณมีสัญญาด้วยหรือไม่ว่าเวลาช้างออกลูก คุณจะเอาช้างกลับมาตามสัญญาที่คุณเคยออก เคยทําสัญญาไว้ แต่ถึงเวลานี้ รัฐบาลไทยไม่เคยให้คําตอบอะไรกับคนที่เขาติดตามเรื่องช้างได้เลย 

อาจจะมีคนติดตามเรื่องช้างน้อยมาก แต่สําหรับตัวดิฉันที่ลงไปดูชีวิตความเป็นอยู่ของช้างเหล่านี้ในแต่ละประเทศ ไปดูทุกประเทศที่เราให้ สงสัยว่าช้างที่ไปอยู่ประเทศจีนแล้วมีความชีวิตความเป็นอยู่ยังไง ไปอยู่เยอรมันเป็นยังไง อยู่ออสเตรเลียเป็นยังไง 

ซึ่งเราติดตามช้างเหล่านี้แล้วก็ตั้งคําถามว่า หลังจากไปอยู่แล้วเขาก็ไปมีลูกเพิ่มคลอดลูกตรงนั้น แล้วรัฐบาลไทยเราได้ทําอะไรไปหรือเปล่าว่า เรามีเงื่อนไขสัญญาอะไรว่า หลังจากที่ช้างไปตกลูกแล้วเราจะเอาช้างคืนมั้ย หรือว่าเราปล่อยให้มีการขายต่อ อันนี้เขาเรียกว่ามันเป็นสารตั้งต้นเลยว่า พอหลังจากที่ช้างไปคลอดลูกตรงนั้น สวนสัตว์เหล่านั้นก็จะมีการขายลูกช้างต่อไประหว่างสวนสัตว์ต่อสวนสัตว์ 

ดิฉันคิดว่ามันไม่สามารถ หลีกเลี่ยงคําว่า ส่งช้างไปแล้วก็เอาไปทําธุรกิจแล้วก็ขายลูกช้างต่อ อันนี้หลีกเลี่ยงได้หรือเปล่า ดิฉันอยากจะฝากถาม แล้วฝากถามดัง ๆ ถึงรัฐบาลด้วยว่า สิ่งเหล่านี้คุณจะสลัดคําว่า Elephant Trade ได้หรือไม่ 

ดิฉันไม่แน่ใจค่ะ เพราะว่าจากการที่มีการขายต่อแล้วก็ส่งต่อดูเหมือนว่า เราไม่มีอะไรที่มันมีกฎอะไร ครอบคลุมไปถึงตรงนั้น อย่างเช่นการส่งช้างขายต่อ เราปล่อยปละละเลยเรื่องนี้หรือเปล่า ทั้ง ๆ ที่ช้างไทยเป็นสัญลักษณ์ของประเทศ 

ช้างไทยเรามีความสําคัญต่อประเทศเรามาก เราก็พูดกรอกหู เด็กเยาวชนรุ่นใหม่นั่นแหละว่า ช้างไทยเป็นสัตว์ประจําชาติของเรานะ แต่ถามจริง ๆ เถอะว่า หน่วยงานรัฐบาลเองเนี่ย คุณได้ทําอย่างที่คุณพูดหรือเปล่า แล้วจะสอนเด็กเราให้รักษาทรัพยากรทางธรรมชาติ แต่หน่วยงานรัฐบาลทําเอง คุณทําเองแล้วเราจะไปสอนเด็กได้ยังไง

เมื่อล่าสุดไม่นานนี้ ประเทศเปรูก็ขอช้างเรามาเอาไปเพื่อขอช้างเราไปเพื่อฉลองวันชาติของเขา คือวันที่เขาเป็นอิสระ ดิฉันก็แปลกใจว่าในเมื่อรัฐบาลของเขาฉลองความเป็นอิสระ แล้วจะเอาช้างเราไปขังตรงประเทศเปรูได้ยังไงในเมื่อพื้นที่ก็ไม่เหมือนกัน สิ่งเหล่านี้คือสิ่งที่ดิฉันคิดว่า มันไม่ถูกต้อง ไอ้สันถวไมตรีที่เราจะเอาสัตว์ไปแล้วก็เอาไปทุกข์ทรมานในประเทศที่ภูมิอากาศต่างจากเรามาก สิ่งเหล่านี้ดิฉันคิดว่า ประเทศไทยเรายังไม่ทําอะไรชัดเจน 

ดิฉันอยากจะให้รัฐบาลเปิดว่า สิ่งที่เขาได้ทําสัญญาไปไม่ว่าจะ Bronx Zoo อเมริกา และอีกหลาย ๆ ประเทศ เราเกรงใจเขาถึงขนาดที่ว่าเราส่งทูตเราไปทุกข์ทรมานในต่างแดนอย่างนั้นเชียวหรือ เพราะนั้นนี่คือคําถามที่ฉันถาม 

ดิฉันจะยกตัวอย่างที่เห็นชัดเจนที่สุดคือซากุระ ซากุระส่งเข้าไปปี 2508 ย้ายสวนสัตว์ไปเรื่อย ๆ จนถึงประมาณปี 2540 – 2545 ซากุระก็ถูกส่งข้ามประเทศข้ามชายแดนไปอยู่เกาหลี พอไปอยู่เกาหลี ปี 2546 ซากุระก็ไปอยู่ที่สวนสัตว์กรุงโซล จนถึงวันนี้ 

ดิฉันถามว่าถ้าหน่วยงานรัฐบาลมีความจริงจัง และก็จริงใจในการดูแลสัตว์ที่เป็นสัญลักษณ์ของประเทศ แล้วก็ปฏิเสธว่าเราไม่ได้ขายช้างนะ เราไม่ได้เกี่ยวข้องอะไรกับการขาย หรือเกี่ยวข้องอะไรกับการทําธุรกิจ 

ถ้าไม่ได้เกี่ยวจริง ซากุระจะต้องไม่ถูกส่งข้ามจากญี่ปุ่นไปเกาหลีอย่างแน่นอน ดังนั้นไอ้ตัวที่ข้ามส่งไปเนี่ย คุณมีกฎระเบียบชัดเจนมั้ย ที่เป็นการบอกว่า เราส่งช้างเราไปในนามทูตนะ คุณไม่มีสิทธิ์ขายทูตเรา ถ้าคุณจะทําอะไรคุณต้องปรึกษาระหว่างประเทศก่อน แต่นี่ ไม่ได้ปรึกษา ช้างตอนนี้ก็อยู่ตรงนั้น 

ขณะเดียวกันคนไทยเราไม่เคยรู้เรื่องราวเหล่านี้ แต่คนเกาหลีไม่ยอม คนเกาหลีตอนนี้กําลังประทุ จะประท้วงเพื่อเอาซากุระกลับบ้าน อีกไม่นานก็จะตามพลายศักดิ์สุรินทร์มาแล้ว 

แล้วไม่ใช่ช้างตัวเดียวนะที่กําลังปะทุ กลุ่มอนุรักษ์สัตว์จากทั่วโลกกําลังปะทุเรื่องนี้ ซึ่งมันจะกลายเป็นน้ําลดตอพุด รัฐบาลไทยต้องตอบคําถามเหล่านี้

ฮานาโกะ (ภาพ : SARAKADEE LITE)

3. ชะตากรรมสลด “ทูตสันถวไมตรี”

คนไทยจะรู้เรื่องราวของช้างฮานาโกะที่อยู่ในสวนสัตว์ (ญี่ปุ่น) เรียกว่าเป็นช้างที่โดดเดี่ยวที่สุดในโลก ฮานาโกะตายอย่างโดดเดี่ยวนะคะ เส้นทางชีวิตของฮานาโกะไม่ได้ราบรื่น ตลอดเวลาที่อยู่มา ฮานาโกะก็เกิดสภาวะการเครียด พอเครียดเค้าก็จะ attack ช้างตัวอื่น ฮานาโกะจึงถูกขังอย่างโดดเดี่ยวตลอดมา จนกระทั่งวันที่เขาตาย

แฮปปี้ที่อยู่ Bronx Zoo ก็มีความเครียดเหมือนกัน เนื่องจากแฮปปี้อยู่ท่ามกลางหิมะที่บางครั้งลบสามสิบองศา จากบ้านเกิดเมืองนอนซึ่งเราเป็นประเทศที่อากาศร้อนชื้น แล้วเราเอาช้างไปอยู่อย่างนั้น มันทุกข์ทรมานมาก แล้วรัฐบาลก็ไม่ได้ไปติดตาม คนที่อยู่ตรงนั้นเขาเห็นว่าบางครั้งช้างยืนแล้วก็ล้ม เพราะความหนาวที่เขาจะต้องต่อสู้เพื่อให้อยู่รอด

การอยู่ของ แฮปปี้ ที่ Bronx Zoo แฮปปี้ ก็เป็นช้างที่โดดเดี่ยว ก่อนหน้านั้นแฮปปี้ก็ attack ช้างตัวอื่น พอ attack เสร็จ ไม่นานก็ถูกขังเดียว แฮปปี้ถูกส่งไปพร้อมกับช้าง 6 เชือกจากประเทศไทยเข้าสู่อเมริกา พอไปถึงก็ส่งไปละครสัตว์ ละครสัตว์ก็ขายแฮปปี้ไปเรื่อย ๆ แล้วในที่สุด สองเชือกก็ถูกส่งไป Bronx Zoo เขาใช้ชื่อว่าแฮปปี้กับกัมปี้นะคะ แต่พอไปอยู่ไม่นาน กัมปี้ก็อยู่กับแฮปปี้ เขาก็รักกันนะคะ แต่ด้วยความที่ว่าเขาไม่ได้เข้าใจในสภาพความเป็นอยู่ เวลาช้างอยู่ด้วยกันสองตัว เขาจะรักกัน เขาจะปกป้องกัน แล้ววันหนึ่งกัมปี้ก็เดินเข้าไปผลักช้างตัวอื่น สวนสัตว์ก็เลยใช้วิธี เขาเรียกว่าฆ่ากัมปี้โดยการวางยา หรือเรียกว่าการุณยฆาต 

ช้างไทยเราถูกวางยา คือต่างประเทศเวลาเขาบริหารจัดการเรื่องช้าง ช้างเจ็บเท้า ช้างดุ ช้างอะไร เขาจะใช้วิธีการ หรือเขาสงสัยว่าช้างที่เป็นพวกวัณโรค เขาใช้วิธีการุณยฆาตหมด 

ช้างที่เราส่งไปนะ อายุมันจะสั้นมาก เพราะว่าความทุกข์ทรมานจากสภาพภูมิอากาศ จากอาหาร จาก หลาย ๆ อย่างที่มันเกิดขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในเรื่องลิมิตพื้นที่ของการอยู่ในสวนสัตว์มันเลวร้ายมาก แล้วก็การที่เขาต้องไปแสดงละครเร่ ละครสัตว์ซึ่งข้ามชายแดน ถ้าเป็นอเมริกาก็ข้ามไปเม็กซิโก แคนาดาไป หลายหลายประเทศ สิ่งเหล่านี้มันทําให้สัตว์เหล่านี้ทุกข์ทรมาน

เราไม่เคยนําเรื่องเหล่านี้ขึ้นมาพูด แต่ถ้าเราเอามาพูด มันก็เหมือนที่บอกแล้วว่า มันก็ไล่มาตั้งแต่สมัยไหนแล้ว ที่บางคนก็เอาไปเพื่อ อย่างเกาหลีเอาไปเพื่อเป็นบรรณาการให้เขา เพราะเราประทับใจเขา ญี่ปุ่นอย่างงี้ ทหารของเราไปประทับใจเขา ก็เอาช้างไปส่งไปญี่ปุ่น โดยที่เราไม่มีเงื่อนไขอะไรชัดเจน พอไปอยู่สวนสัตว์ หรือละครสัตว์เร่ มันทุกข์ทรมานมาก เขาจะต้องไปแสดงยืนสองขา ถูกบังคับถูกทุบตี 

ด้วยความที่ว่าตัวดิฉันเองติดตามเรื่อง เรื่องสัตว์ทั้งในประวัติศาสตร์ ตั้งแต่ร้อยปีขึ้นมา ช้างที่ถูกแขวนคอตายต่อหน้าคนเป็นหมื่น ๆ คน ช้างที่ถูกยิงต่อหน้าคนต่าง ๆ ตอนที่เขาหลุดออกจากละครสัตว์เร่ สิ่งเหล่านั้นมันสะเทือนใจตัวดิฉันมาก ที่ว่าทําไมชะตากรรมช้างที่ถูกส่งข้ามประเทศไป ไหนต้องถูกพรากพ่อ พรากครอบครัว พรากโขลงเขา แล้วเอาไปตกชะตากรรมเหล่านั้น คนที่ส่งไปเคยคิดบ้างหรือเปล่าว่า คุณคิดยังไงกับการที่คุณ เอาสิ่งมีชีวิตที่เป็นสัตว์ใหญ่ แล้วเอาไปตกระกําลําบาก ดิฉันเชื่อว่าสิ่งเหล่านั้นมันสะเทือนใจคนรักสัตว์ เราไม่ต้องคิดว่าเขาเป็นสัตว์ ต้องคิดว่าเขามีความรู้สึกยังไง เราคิดเรื่องนี้ก่อน 

ช้างไทยในสวนสัตว์ทารองก้า เมืองซิดนีย์ ออสเตรเลีย (ภาพ : Post Today)

4. คำถามถึงนโยบายรัฐ

เราพูดความจริงกันนะคะ จริง ๆ แล้วการต่อต้านขบวนการส่งช้างไปต่างประเทศ เราต่อต้านกันมาอย่างหนัก จนกระทั่งปี 2555 ก็มาเปลี่ยน ก็โอเคแล้วไม่ส่งแล้ว แต่เป็นการแลกเปลี่ยนสัตว์ ก็ยังมีการซอฟต์ ๆ แลกเปลี่ยนสัตว์อยู่ 

อันนี้เราต้องยอมรับว่าส่งสัตว์ไปประเทศจีน มีใครกล้าปฏิเสธไหมว่าคุณส่งไปแล้วคุณโอเวอร์โดสแล้วช้างไทยตายตอนไปถึงประเทศจีน อันนี้ดิฉันรู้ทั้งหมดว่า คุณส่งช้างไปปุ๊บคุณฉีดยาสลบ พอไปถึงประเทศจีนช้างตาย อันนี้ข้อเท็จจริงที่เกิดขึ้น รัฐบาลไทยก็พยายามปกปิดมาตลอดเรื่องโน่นเรื่องนี่ คนไทยไม่รู้เรื่อง แต่ส่งช้างไป

ประเทศจีนนี่ก็ส่งไปในนาม ก็เหมือนว่าเอาแพนด้าเข้ามา แต่เราส่งไปจํานวนเท่าไหร่ มีการเปิดเผยหรือเปล่า รัฐบาลไทยก็อ้างบอกว่า เพื่อส่งเสริมสัมพันธภาพที่ดีต่อกัน สองเพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยว ดิฉันถามการท่องเที่ยวประเภทไหนคะ เขาเอาช้างเราไปเพาะ คนของเขาไม่ต้องมาดูช้างในประเทศไทย เขาจ้างคนไทยเราเป็นแพ็กเกจ ไปเพาะพันธุ์ให้เขา มีลูกให้เขาไปสอนให้เขาว่าจะต้องฝึกช้างยังไง แล้วตอนนี้ไปดูที่กวางโจวอย่างเดียว เขามีช้างเยอะกว่าปางช้างเราบางที่อีก 

แล้วก็ประการสำคัญก็คือ ในสิ่งที่เราส่งช้างไป เราเคยเอาคืนบ้างหรือเปล่า เรามีเงื่อนไขอะไรไหม เขาเอาแพนด้ามาให้เราลูกแพนด้าคลอดเราส่งกลับ แต่ช้างไทยเราไปอยู่ตรงนั้นน่ะ เราเคยมีเงื่อนไขอะไรที่มาโชว์กับคนไทยหรือเปล่า 

แล้วประการสําคัญอีกอย่างหนึ่งก็คือ เวลาส่งช้างไทยไปที่โน่นแล้วแจ้งว่าช้างตาย แล้วก็ส่งใบตั๋วรูปพรรณกลับมาประเทศไทย ดิฉันฝากถามหน่อยว่า ตั๋วรูปพรรณเหล่านั้นมีบ้างไหมที่เอามาแจ้งกับหน่วยงานรัฐ หรือว่าเราแจ้งแล้วมันไม่มีการนํากลับมาใช้หรืออะไร ดิฉันตั้งคําถาม และสิ่งเหล่านี้มันมีอะไรอีกเยอะแยะ 

พอเริ่มชะลอการส่งช้าง แต่มาปี 2563 ตอนรัฐบาลชุดนายกประยุทธ์เข้ามา เริ่มต้นศักราชปี 2563 ก็มีการประกาศจะให้เริ่มสามารถส่งช้างออกไปได้อีก พวกเราอกสั่นขวัญแขวน เราก็ส่งคนเข้าไปประท้วงที่กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติฯ เราประท้วงเราต่อต้านจนถึงที่สุด เราบอกว่าถ้ามีการให้มีการปล่อยให้มีการส่งช้างไปอีกครั้งหนึ่ง ในนามทูตสันถวไมตรีพวกเราจะไม่ยอม ในที่สุดรัฐมนตรีวราวุธก็รับปากกับพวกเราว่า จะไม่มีการส่งอีกต่อไป นั่นคือในปีที่เราเข้าไปท้วงในวันรับตําแหน่งวันแรกของรัฐมนตรีกระทรวงทรัพยากรฯ  เพราะว่าเรารู้ว่ามีการประกาศออกมาอย่างชัดเจนว่า ไอ้ที่ยกเลิก ไอ้ที่บอกเราจะผ่อนปรนแล้วนะ นี่คืออะไร มันเป็นคําถามที่เราถามอยู่เบื้องหลังเรื่องนี้อยู่

จริง ๆ แล้วมันมีสองอยู่สองอย่างที่ส่งไปก็คือ 1. ส่งไปในรูปแบบของการแลกเปลี่ยนสัตว์ แลกเปลี่ยนสัตว์ในประเด็นหนึ่ง แล้วก็ 2. ส่งในนามทูตสันถวไมตรี ส่วนใหญ่จะใช้ในเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ เพราะว่าทุกอย่าง การขนส่งช้าง ไม่ว่าใครจะอยู่เบื้องหลัง พ่อค้าช้างอยู่เบื้องหลัง มันก็ต้องผ่านหน่วยงานของรัฐ มันเป็นไปไม่ได้เลยที่ อยู่ ๆ คนปกติธรรมดา จะส่งช้างไป มันต้องผ่าน CITES มันต้องผ่านกรมอุทยานฯ กรมปศุสัตว์ เพราะฉะนั้นหน่วยงานรัฐต้องตอบ ว่าที่คุณส่งไปคุณรู้ตัวดี ว่าคุณส่งไปแล้วคุณทําอะไรได้บ้าง คุณตอบสังคมได้ไหม เรื่องนี้มันส่งไปนานแล้ว แล้วเวลาส่งไป คุณเคยไปติดตามบ้างมั้ย มันเป็นคําถามที่พวกเราตั้งคําถาม ไปติดตามแล้วที่ส่งไปทั้งหมดเท่าไหร่ แล้วตอนนี้เหลืออยู่เท่าไหร่ สภาพความเป็นอยู่ของเค้าเป็นไง 

ที่เราเป็นห่วงที่สุดคือเรื่องสวัสดิภาพของความเป็นอยู่ว่า สวัสดิภาพของช้างเหล่านั้นไปถูก กักขังอย่างโดดเดี่ยวในห้องคอนกรีตเล็ก ๆ หรือถูกวางยาในตอนที่เขาหมดประโยชน์แล้ว ก็คือถูกฆ่าตาย อันนี้คือสิ่งที่เราตั้งคําถาม

ช้างป่าเป็นสัตว์สงวนและคุ้มครอง ช้างบ้านเป็นจัดอยู่ในหมวดหมู่ของสัตว์พาหนะ คุณเชื่อหรือเปล่าในเวลานี้ ดิฉันเองได้ติดตามเรื่องสถานการณ์ช้าง คนต่างชาติก็ซื้อช้างไทยเราได้ คนต่างชาติมีชื่อตั๋วในรูปพรรณของช้างไทยได้ เพราะฉะนั้นเขาถือว่า ใครก็ตามที่อยู่ในประเทศไทยแล้วก็ มีใบอนุญาต อยู่ในประเทศไทย ใบอนุญาตทํางาน คุณซื้อรถมอเตอร์ไซค์ได้ คุณซื้อรถยนต์ได้ คุณก็ซื้อช้างไทยได้ มีที่อยู่เป็นหลักแหล่ง ดังนั้นในเรื่องของช้างไทย การยกสถานะช้างไทยมันยังไม่ถูกต้อง มันยังไม่ดีเท่าที่ควรถึงจะเป็นช้างป่าก็จริง ช้างป่าในบ้านเราในเวลานี้ มันอยู่ในสถานะที่ง่อนแง่นมาก 

ช้างป่าถึงจะเป็นสัตว์สงวนที่ห้ามการล่า แต่มันยังมีข้อยกเว้น ช้างถูกฆ่าได้ถ้าเกิดว่าคนที่ยิงเขาป้องกันตัวเอง ช้างสามารถถูกล่าได้ในกรณีของการทําวิจัย แล้วก็การในเรื่องของการทํางานของหน่วยงานรัฐ 

ดิฉันถามเลยว่าสิ่งเหล่านั้นมันยังเป็นช่องว่างระหว่างกฎหมายทําให้คนสามารถฆ่าช้างป่าได้ เพราะว่าช้างมันพูดไม่ได้แต่คนมันสามารถที่จะโกหกได้ทุกเรื่อง 

ประชากรช้างไทยไม่เพิ่มหรอก จริง ๆ แล้วถ้าเราเทียบเมื่อร้อยปีที่ผ่านมาเราจับช้างตรงเพนียด ตรงอยุธยา เราจับช้าง ในสมัยรัชกาลที่ห้า ช้างมีเยอะแยะมาก เพียงแต่ว่าที่เราเห็นว่าเราบอกว่าเยอะเพราะว่าพื้นที่เราน้อย พื้นที่เราน้อยเรา มันก็เลยดูเหมือนว่าช้างเยอะ จริง ๆ แล้วเทียบในอดีต ช้างเราลดจํานวนลงมากเลย 

หน่วยงานที่ดูแลเรื่องนี้ มีกรมอุทยานฯ กระทรวงการต่างประเทศ กรมปศุสัตว์ กระทรวงเกษตร CITES ไม่แน่ใจว่ากระทรวงมหาดไทยร่วมหรือเปล่า จริง ๆ แล้วมันก็มีหลายกระทรวงที่รับผิดชอบเรื่องนี้ แต่กระทรวงการต่างประเทศเกี่ยวข้องแน่นอน เพราะว่าทุกอย่างมันต้องผ่านพิธีการระหว่างประเทศด้วย

ทีนี้หน่วยงานหลายหน่วยงาน ดิฉันก็ฝากถามเขาว่า ในเมื่อเรามีตั้งหลายหน่วยงานทําไมไม่ช่วยกันคิด ว่าเราเอาช้างไปอยู่ต่างประเทศแล้ว จะมีส่งงทูตไปเยี่ยมบ้างไหม ส่งใครไปดูไหม เรามีเจ้าหน้าที่การทูตอยู่ เราเคยไปดูแลเขาไหม ดีพอไหม เพราะดิฉันเชื่อว่า ถ้าเราส่งช้างเหล่านั้นไปอยู่ประเทศต่าง ๆ เขาไม่มีสิทธิ์ที่จะปิดพริ้ว แต่ถ้าเกิดว่าเราทําเงื่อนไขชัดเจนตั้งแต่ต้น อันนี้พูดถึงในอดีตนะคะ แต่ปัจจุบันดิฉันไม่เห็นด้วยกับการส่งช้างอยู่แล้ว เพราะว่าดิฉันไปติดตามช้างในหลาย ๆ ประเทศ มันทุกข์ทรมานมาก มันไม่เหมือนที่อยู่บ้านเรา ถ้าเขาพูดได้เขาคงจะบอก ฝากดิฉันมาบอกกับรัฐบาลไทยว่าพาเขากลับบ้านเถอะ เพราะว่าจริง ๆ แล้ว อะ ดิฉันมองไป ก็รู้อยู่แล้วว่าเขาทุกข์ทรมานมาก 

กรมอุทยาน กระทรวงมหาดไทยซึ่งหลายกระทรวง กระทรวงเกษตร มหาดไทย กระทรวงการต่างประเทศ กระทรวงทรัพยากรฯ ที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ แล้วก็ CITES ก็จะเป็นองค์กรที่ไม่ใช่หน่วยงานรัฐนะคะ ก็มี 4+1 กระทรวงต้องเกี่ยวข้องแน่นอน มหาดไทยนี่เป็นผู้ออกตรวจรูปพรรณอยู่แล้ว เป็นผู้ตรวจสอบ 

ดิฉันไม่วางใจกับรัฐบาล บอกตรง ๆ ว่านโยบายของรัฐบาลในแต่ละครั้ง ออกมาโดยเฉพาะอย่างยิ่งรัฐบาลไทยเราตั้งแต่ยุคสมัยไหน เขาไม่ค่อยสนใจเรื่องสัตว์ และสิ่งแวดล้อมเท่าไหร่ อันนี้ต้องพูดกัน ตรง ๆ พูดกันอย่างเปิดอก โดยเฉพาะอย่างยิ่งถ้าเป็น รัฐบาลที่เอาคนที่มาบริหารกระทรวงไม่เข้าใจในเรื่องของความเมตตา อย่างรัฐมนตรีบางคน อดีตรัฐมนตรีบางคนสนับสนุน ส่งเสริมให้ ให้มีการวัวชนไก่ชนอย่าง จะวางใจ ให้สัตว์เหล่านี้มาอยู่ในมือของคนเหล่านี้ได้ยังไง พอรู้ว่าจะตั้งรัฐบาลใหม่นี่ ใจนี่มันเครียดที่สุด เครียดกลัวคนเหล่านี้จะกลับเข้ามาดูแลกระทรวง ที่มันเกี่ยวข้องกับชีวิตความเป็นอยู่ของสัตว์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สัตว์ที่เป็นของกรมอุทยานฯ ซึ่งจะต้องได้รับการดูแลอย่างดี 

ปัจจุบันก็ยังไม่ได้รับการดูแลเท่าที่ควร ไม่ว่าจะเสือสิง ลิง ค่าง บ่าง ชะนี ต่าง ๆ ที่อยู่ ปัจจุบันเขายังอยู่ยากแค้น เพราะฉะนั้นสิ่งหนึ่งที่ถามว่าดิฉันวางใจไหม ไม่วางใจ ตราบใดที่นักการเมืองยังเป็นนักการเมืองที่ไม่ได้ใส่ใจเรื่องสิ่งแวดล้อม และชีวิตความเป็นอยู่ของคนอื่น มันวางใจไม่ได้แม้กระทั่งหนึ่งนาที จนกระทั่งเราเห็นว่ารัฐมนตรีคนนี้เข้ามา ดูวิสัยทัศน์เขาก่อน ถ้าวิสัยทัศน์เป็นรัฐมนตรีที่อดีตวิสัยทัศน์แย่ ๆ ก็แน่นอนว่าเราคงต้องทําใจ

พลายศักดิ์สุรินทร์ และพลายศรีณรงค์ ถ่ายเมื่อ มกราคม ปี 2544 ก่อนที่จะถูกส่งไปเป็นทูตสันถวไมตรีที่ประเทศศรีลังกา (ภาพ : Phatcharaphorn Kookijtikasem)

5. ข้อเสนอ ทางออก

ตอนนี้ควรเริ่มด้วยมานั่งรวบรวม Database ช้างไทยที่อยู่ในต่างแดนทั้งหมดว่ามีกี่ประเทศ อยู่กันยังไง คุณต้องไปติดตามประเมินผลชีวิตช้างเหล่านั้น เพราะในที่สุด ถ้าคุณไม่ทําอะไรเลย กลุ่มอนุรักษ์สัตว์ตอนนี้กําลังไล่ตามล่าแล้ว บอกเลยว่า อีกไม่นานเนี่ย ทางคนที่รักสัตว์เขาก็ทํางานเรื่องนี้กันอย่างหนักเหมือนกัน ช้างที่มาจากประเทศที่มีการส่งเข้าไปเนี่ย แล้วไปอยู่มีความเป็นอยู่ยังไง อีกไม่นานประวัติศาสตร์มันจะโผล่ขึ้นมา 

ดังนั้นมันไม่สายเกินไปที่รัฐบาลไทยเนี่ย จะเริ่มลงมือตอนนี้ก็คือ ไปตรวจสอบสํารวจว่าเราส่งช้างไทยไปที่ไหนบ้าง มีเงื่อนไขยังไงเอาเรื่องเหล่านี้เอามาวางบนโต๊ะแล้วก็บอก แล้วมาชี้แจงซะก่อนว่า สัตว์เหล่านี้เราดูแลเขายังไง 

หรือไม่คุณก็ทํางาน การประสานงานคุณมีข้อมูลอยู่แล้ว อยู่ในมือของคุณอยู่แล้วว่า คุณส่งไปที่ไหนบ้าง ไปติดตามหน่อยซิว่า ซากุระ เนี่ยอ้าว ทําไมมันไปอยู่ที่เกาหลี คุณก็ต้องไปติดตามเขาว่า ไปอยู่ได้ยังไง ในเมื่อเราทําสัญญากับคุณแล้ว เพราะฉะนั้นคุณก็ต้องไปติดตามชีวิตเขา ไปดูความเป็นอยู่ของเขาว่า เราจะมีวิธีการช่วยเหลือเขายังไง 

สิ่งเหล่านี้ดิฉันคิดว่า มันเป็นเรื่องที่ไม่ยากเลยที่รัฐบาลไทยจะติดตามเรื่องเหล่านี้ แล้วก็เอาเรื่องสวัสดิภาพสัตว์เอาเข้ามาดูแล ในเมื่อเราทําผิดพลาดไปแล้ว เราจะต้องดูแลชีวิตเขาที่เหลืออยู่ในการปกป้องให้เขามีความสุขในต่างแดน ไม่ใช่ว่าปล่อยเขาตามมีตามเกิด แล้วก็พยายามเอาใบบัวมาปิดกับเรื่องที่เราส่งไป เพราะฉะนั้นสิ่งที่คุณจะต้องทําวันนี้ก็คือ คุณต้องเอาสปอร์ตไลท์ไปส่องชีวิตสัตว์เหล่านั้น แล้วก็ดูแลเขา

คุณเคยได้ยินคําว่า elephant in the room ไหมคะ นี่คือ elephant in the room นี่คือการ การที่กลุ่มอนุรักษ์เปรียบเทียบขึ้นมา เรื่องของสถานการณ์ช้างในต่างแดน ก็คือ เขาเรียกว่านรกอยู่ในใจ ก็คือรู้อยู่ คือเราเห็นว่าช้างมันยืนอยู่ในห้องนะ ขณะที่เรานั่งอยู่ แต่เราทําเป็นมองไม่เห็น ก็คือเรารู้อยู่แล้ว เราส่งไป เรารู้อยู่แล้วว่าช้างเหล่านั้นมันไปตกชะตากรรมยังไง แต่เฉย ๆ ซุกเอาไว้ใต้พรม ไม่ต้องไปสนใจ อย่าไปพูด เงียบไว้เฉยไว้ นี่คือสิ่งที่ ที่ดิฉันพยายามจะพูดในเวลานี้ เพราะว่าเราจะปล่อยให้ช้างอยู่ในห้องทั้งตัวแล้วทําเป็นมองไม่เห็นไม่ได้ ในโลกของ globalization เป็นโลกที่ ทุกอย่างมันเปิด เพราะฉะนั้นเราจะต้องขึ้นไปยอมรับความจริง แล้วก็แก้ไข แก้ไขสถานการณ์นี้

ดิฉันไม่เห็นด้วยกับการส่งสิ่งมีชีวิต ข้ามแดนไปเป็นเครื่องบรรณาการของใคร พูดตรง ๆ ว่า มันเป็นเรื่องที่ล้าสมัยมาก ๆ มันเป็นเรื่องที่ โอ้โฮ โบราณยุคหินแล้วเขาไม่ทํากันแล้ว คนรุ่นใหม่เขาไม่ยอมรับกันแล้วนะคะ ขนาดดิฉันอายุหกสิบกว่า ดิฉันยังไม่เห็นด้วยเลย เพราะฉะนั้น ทําไมคุณถึงจะต้องมาอยู่ในถ้ำ 

การอะไรก็ตามที่คุณคิดว่าจะไปเอาใจใครสักคน มันไม่ใช่สุนัข ที่มันช้าง คุณจะต้องเข้าใจในสิ่งที่คุณจะเอาไปก่อนว่า มันเกี่ยวข้องกับระบบการเลี้ยงดู การดูแล สภาพภูมิอากาศ เราเอาสุนัขไปให้คนอื่น เอาหมาแมวไปให้เขายังดูแลในบ้าน อันนี้ช้าง ช้างทั้งตัว เพราะฉะนั้นคิดถึงสิ่งที่มันจะตามมา คิดถึงผลกระทบของชีวิตสัตว์ ผลกระทบสภาพจิตใจของเขา 

ดิฉันอยากจะฝาก หยุดได้แล้ว ดิฉันไม่เห็นด้วย เสียงดิฉันอาจจะไม่ดังพอ แต่ถ้าวันหนึ่งถ้าเราพูดแล้ว ถ้าหน่วยงานรัฐคิดยังว่ายังจะทําอยู่ ในวันนั้นเด็กรุ่นใหม่เขาจะเอาเรื่องเหล่าเนี้ยขึ้นมาประจาน ประเทศไหนก็ตามเวลานี้ที่ส่งไปต่างประเทศไม่ใช่มีเฉพาะไทยอย่างเดียว เพื่อนบ้านเราก็ยังส่งยังมีการจับช้างอยู่ แต่ผลกระทบตามมาก็คือ ทั่วโลกเขาจับตาดูอยู่ มันจะส่งผลกระทบในเรื่องของสินค้า จะส่งผลกระทบถึงในเรื่องของการทําธุรกิจในเรื่องภาพลักษณ์ของประเทศ อย่าทําเลย ดิฉันไม่อยากให้เรื่องเหล่านี้มันเกิดขึ้น

(ภาพ : มูลนิธิอนุรักษ์ช้างและสิ่งแวดล้อม เชียงใหม่)

6. สวัสดิภาพช้างไทยที่ควรเป็น

ช้างเป็นสัตว์ที่อยู่เป็นครอบครัวเป็นโขง แต่มนุษย์เราไปจับเขามาเพื่อที่จะเอามาฝึก แล้วมาแยกเขาจากโขลง ช้างถ้าเขาอยู่อย่างมีความสุขจริง ๆ เขาจะอยู่แบบนิ่ง หูจะพับ เขาจะมีเสียงคุยกัน แต่ถ้าช้างคราวไหนที่มันเครียด ไม่มีความสุข ตาจะขวาง แล้วยืนส่ายหัวโงนเงน คนไทยอาจจะบอกว่าช้างกําลังเต้นรํา เต้นระบํามีความสุข ไม่ใช่นะ เป็นการเข้าใจผิด 

ถ้าเป็นช้างมีความสุขจริง ๆ ก็คือเดินแบบสงบนิ่งไม่มีความกลัว หูไม่รีบเข้าไป หางไม่เอาเข้าไปใต้ท้อง คือหางจะต้องยกสูง มีความสุข หูบางทีถ้าเขากางอันนี้มันจะเป็น จะเป็นช้างที่รู้สึกว่ามั่นใจที่จะอยู่ในสภาพที่อยู่ในพื้นที่ตรงนั้น คือเขารู้สึกปลอดภัย มันอยู่ที่สภาพอารมณ์เขาด้วย 

ช้างกินอาหารอย่างน้อยสิบเปอร์เซ็นต์ของน้ําหนักตัว สมมุติว่าช้างหนักห้าตัน เขาต้องกินอย่างน้อย 500 กิโลกรัม วันละ 300 – 500 กิโลกรัม แล้วก็ดื่มน้ําวันละอย่างน้อย 200 ลิตร เพราะฉะนั้น เขาต้องอาบน้ําด้วย แล้วธรรมชาติของช้างเขาชอบอาบโคลน เราจะต้องมี เราจะต้องสร้างสภาพสิ่งแวดล้อมให้เข้ากับความเป็นอยู่ของเขา 

ช้างเป็นสัตว์อยู่ร่วมโขลง เขาจะอยู่กันเป็นโขลง เป็นครอบครัว เขาจะมีการดูแลกัน มีการปฏิสัมพันธ์กัน อยู่กันแบบดูแลปกป้องกัน เราต้องเข้าใจในธรรมชาติของช้าง ดังนั้นเราจะเอาช้างเข้ามาดูแล เราก็ต้องตั้งคําถามตัวเองว่า เราพร้อมที่จะทําบ้านให้เขาไหม ถ้าเราไม่พร้อมก็อย่าเอาเข้ามา เพราะนั้นเป็นเรื่องเดียว เหมือนกันสวนสัตว์คุณจะเอาเขาไปดูแล ถ้าเอาช้างไปจากประเทศไทยคุณก็ต้องสร้างสภาพบรรยากาศให้เป็นประเทศไทย เราเอา หมีแพนด้ามาทําไมเราต้องปลูกไผ่ให้หมีแพนด้าได้ชื่นชม แล้วทําไมเขาไม่ทําพื้นที่เหมือนเรา 

คนที่ส่งช้างไป ไม่ได้คิดกับเรื่องเหล่านี้ เขาคิดอย่างเดียวว่า โอเคเราไม่รู้ในเบื้องหลังใต้โต๊ะ เราไม่รู้ ว่าเขาคุยกันยังไง แต่เขาลืมคําว่าสิ่งที่คุณส่งไปนั่นคือชีวิต เขาลืมไปว่าสิ่งที่คุณส่งไปเขาจะต้องไปทุกข์ทรมานในต่างแดน โดยที่คุณไม่ได้วางแผนอนาคตในชีวิตความเป็นอยู่ของเขา จะมีอาหารที่ถูกต้องตามหลักการกินของเขาไหม 

บางส่วนสัตว์อยู่ในห้องกระจกนะ กระจกนาน ๆ เลย บางทีอยู่สามเดือนในห้องกระจก อย่างสวนสัตว์ Bronx Zoo ให้อยู่ในห้องกระจก สามเดือนแล้วให้คนมองจากข้างล่างไป ต้องกินหญ้าแห้ง เพราะว่าหญ้าสดไม่มีในช่วงฤดูหนาว ต้องกินแครอท มันไม่ใช่อาหารของช้าง ลองคิดอย่างเรา เราอยู่บ้านเรา เรากินข้าวเหนียวอยู่ ๆ ไปให้บังคับให้เรากินขนมปัง เราก็ลําบาก อันนี้พูดกันตรงตรงว่า ต้องเอาใจเขามาใส่ใจเรา อันนี้ไปดูแล้วแบบสงสารมากเลย

บรรยากาศการเคลื่อนย้ายพลายศักดิ์สุรินทร์ เมื่อ 2 ก.ค. 2566 (ภาพ : Thai News Pix)

7. บทเรียนจาก “พลายศักดิ์สุรินทร์”

ขอเกริ่นเรื่องพลายศักดิ์สุรินทร์ก่อน ดิฉันไปติดตามเรื่อง พิธีอัญเชิญพระเขี้ยวแก้ว (Esala Perahera) นานมากเกินกว่ายี่สิบปี 

ช้างเชือกแรกที่ดิฉัน ได้พบก็คือ ไทยราชา (พลายประตูผา) เวลาดิฉันไปที่วัด คนก็จะมาบอกว่านี่คือไทยราชา ซึ่งบางปีที่ดิฉันไปเยี่ยม เขาไม่ได้ออกมา ดิฉันไปเยี่ยมด้านหลัง เขาจะยืนแช่อึ แช่ขี้ แช่เยี่ยวตัวเองตรงนั้น ซึ่งบางครั้งเขาตกมันอย่างหนักเลย เขาก็จะมัดสามขาไว้จนแทบจะขยับไม่ได้ แล้วบางปีที่เขาออกมาเนี่ย เขาก็จะถูกล่ามโซ่สี่ขาเลย ในการเดินขบวนในการที่จะเอาเข้ามาแห่ในพิธีแห่ เขาจะต้องแห่อย่างน้อยสิบคืน แล้วตอนกลางวันเขาก็จะถูกล่ามให้คนเข้าไปลอดท้องช้างบ้างอะไรบ้างอะไรที่เขาจะต้องทํามาตลอด 

พอหลังจากนั้นมาก็มาถึงพลายศักดิ์สุรินทร์ก็ส่งเข้าไป ดิฉันก็ไปพบกับเขาตอนที่เขายังไม่เป็นหนุ่ม เป็นยังเป็นหนุ่มน้อยอยู่ก็ไปดู อ้าว มีช้างไทยโผล่เข้ามาอีกสองเชือก ดิฉันก็ตั้งคําถามแล้วว่า ส่งมาทําไม ในเมื่อศรีลังกามีช้างป่ามากกว่าเราอีก 

ดิฉันก็ไปถามเอากับคนทํางานของหน่วยงานรัฐบาลนั่นแหละว่า ทําไมคุณต้องไปขอช้างไทยมาแห่ล่ะ เขาบอกว่าเนื่องจากบ้านเขามีช้างงาน้อยมาก แต่ช้างไทยเรามีช้างงา แล้วทำไมเขามีช้างงาน้อย ทั้ง ๆ ที่เขามีช้างป่าเยอะกว่าเรา เขามีสถานที่เขาเรียกอุทยานแห่งชาติน่ะ มีช้างป่าเยอะ แต่เนื่องจากว่าศรีลังกาเนี่ยฆ่าช้างเยอะมาก จนเผ่าพันธุ์ที่เป็นช้างงาตายไปเกือบหมด 

สมัยก่อนคือคนศรีลังกา หรือคนอังกฤษน่ะ เค้าจะพูดกันเลยว่า Drink Tea Kill Elephant ก็คือ พออังกฤษเข้ามาเอาศรีลังกามาเป็นประเทศที่อยู่ในหนึ่งในจักรวรรดิ อังกฤษเข้ามาทําชา ไร่ชา ทีนี้ช้างป่าเยอะมาก เค้าก็จะเลือกฆ่าเอาแต่เฉพาะช้างงา เพราะช้างงาเป็นช้างลูกโทน แล้วก็เอางากลับบ้าน ทีนี้ช้างงาบ้านเค้าก็ขาดแคลนก็เลยต้องนําเข้า ไม่ใช่เฉพาะประเทศไทยอย่างเดียว ดิฉันติดตามอันนี้ไม่ว่าพูมม่าที่เป็นช้างพม่า เป็นช้างงาเหมือนกัน ก็มีช้างที่นําเข้าเยอะ เอามาจากอินเดียด้วย 

ทีนี้พอเอาช้างงาเข้ามาแห่ในประเทศ ดิฉันก็ตั้งคําถามอีกว่าทําไมต้องใช้ช้างงา จริง ๆ แล้วไปศึกษาประวัติจริง ๆ มันไม่ใช่เป็นร้อยปี พิธีอัญเชิญพระธาตุที่มาใช้ช้างเนี่ย มันเพิ่งเอามาใช้ จริง ๆ มันเน้นหนักในเรื่องของการท่องเที่ยว มันไม่อยู่ในพิธีกรรมของพระเจ้าแผ่นดินอะไรของเขาที่ทํามาก่อน อันนี้เราต้องพูดกันจริง ๆ ก่อน แล้วพยายามทําพิธีให้มันเป็นพิธีศักดิ์สิทธิ์ แต่จริง ๆ แล้วมันเป็นการส่งเสริมเพื่อการท่องเที่ยวมากกว่า เมื่อก่อนก็ทําที่วัด Kandy ที่เดียว แต่ตอนหลังมาคุณขยายไปทั่วหลายเมืองเลย เพราะเห็นว่าเมืองนี้การท่องเที่ยวดี 

ทีนี้มาพูดถึงเรื่องการส่งช้างไปตรงนี้มันเหมาะสมไหม ดิฉันไม่เข้าใจว่าเราส่งไปทําไม เราส่งช้างไปให้กับหลาย ๆ วัด โดยที่เราไม่ไปติดตามแล้วชีวิตความเป็นอยู่ของเขาเลวร้ายมาก เลวร้ายจริง ๆ 

ดิฉันมีรูปภาพของพายประตูผาตั้งแต่วันที่ฉันไปพบ พลายศักดิ์สุรินทร์ หรือว่ามธุราชา แล้วก็มี พลายศรีณรงค์ (คันธุระราชา) ซึ่งดิฉันจะคุ้นเคยกับสิ่งเหล่านี้แล้ว 

แล้วสิ่งเหล่านี้ดิฉันทํางานร่วมก่อนหน้าที่จะออกแคมเปญในเรื่องของ พลายศักดิ์สุรินทร์ เราทําแคมเปญเรื่องช้างทิกิริ แล้วก็ดังไปทั่วโลก ดิฉันเป็นคนตั้งแคมเปญเอง แล้วหลังจากนั้น มันก็เกิดองค์กร RARE Sri Lanka ซึ่งเป็นองค์กรที่ทํางานร่วมมือกับเรา ก็เลยมาจับมือกัน ซึ่งดิฉันอยู่เบื้องหลัง 

อันนี้บอกกันตรง ๆ เรื่องของพลายศักดิ์สุรินทร์ ทํางานกับปัญชลี ปานะปิติยะ ซึ่งเป็น ผอ. องค์กร RARE แล้วก็เคยเป็นอาสาสมัครเราเนี่ย เราก็ตั้งแคมเปญนี้ขึ้นมาเพื่อช่วยเหลือโดยดิฉันเป็นคนส่งหนังสือให้กับ ทางหน่วยงานรัฐ รัฐบาลไทยเอง แล้วก็ผลักดันเรื่องนี้มาตลอด เพื่อต้องการให้ พลายศักดิ์สุรินทร์ได้กลับมาก่อน เพราะว่าขาข้างหน้าเขากระด้างไปแล้ว 

สิ่งที่เราได้รับรู้ในเรื่องของความเป็นอยู่ของช้างที่นั่น มันไม่เฉพาะเรื่องที่ขากระด้างแล้วว่ามันเกิดจากขึ้นอะไร เราต้องถามว่า มันมีจริงไหมที่มีการขนาดที่ว่าช้างสู้กันแล้วเอาอะไร อันนี้มีคนเล่าให้ฟัง แต่ดิฉันไม่ยืนยัน เขาบอกว่า พอช้างสู้กันในงาน แล้วสยบช้างไม่ได้เพราะว่าตอนนั้นไม่มีเครื่องมือก็จะใช้รถแทรกเตอร์ชน อันนี้ดิฉันไม่ยืนยัน แต่ได้ข้อมูลมา แล้วก็ช้างเนี่ยขาบาดเจ็บ ถ้านานเข้าบาดเจ็บ เราไม่มีการรักษาเนี่ย มันก็จะเกิด เขาเรียกว่ามันจะเกิด ซึ่งตามศัพท์หมอเขาจะรู้ดีค่ะ มีช้างตัวผู้เยอะมากที่ถูกหอกแทง แล้วก็เอ็นร้อยขาด มันก็จะเกิดอาการนี้เหมือนกัน แต่ตัวนี้ดิฉันเองก็ไม่ยืนยัน เพราะถ้าหากว่า มันต้องคุยกับหมอในเรื่องของเทคนิคทางการแพทย์ 

แต่สิ่งที่ดิฉันได้รับทราบมาในเกี่ยวกับชะตากรรมของช้างเหล่านี้ มันทําให้ดิฉันคิดว่า มันถึงเวลาแล้วต้องเอาช้างไทยเรากลับบ้าน มันเป็นเรื่องที่สะเทือนใจมาก เวลาดิฉันไปเยี่ยมช้าง แล้วเขาหันมามองดิฉันเนี่ย บางครั้งดิฉันไปใช้เวลาอยู่กับเขาทั้งวัน ไปอยู่เบื้องหลังก็เพราะว่า บาง บางครั้งตอนกลางคืนเขาออกมา แล้วเขาจะถูกปิดตาหมด แล้วข้างบนก็จะมีแบตเตอรี่วางอยู่บนหัว แล้วก็จะมีเสียงดนตรี ซึ่งจะมีทั้งเครื่องแห่ในตัวเขา มีทั้งไฟที่ประดับประดา แล้วน้ําตาเขาจะไหลพราก ตลอดเวลา เนื่องจากว่าทั้งควันที่เขาใช้เผาอะไรของเขา ทั้งเสียงที่มันดังแล้วก็ ทั้งอุปกรณ์ไฟ แล้วก็จะต้องมีคนนั่งกันเต็มหลัง ซึ่งมันทุกข์ทรมาน บางทีนะเวลาเขาแกว่งไฟนั่นประกายไฟ เต็มท้องถนนแล้วช้างเหล่านั้นก็เหยียบไป 

สิ่งเหล่านี้ที่ดิฉันเห็นแล้วสิ่งหนึ่งที่เวลาเราไปนั่งตรงเข้าทำพิธีอัญเชิญพระเขี้ยวแก้ว มันไม่ได้ต่างอะไรกับสงครามโรมันที่เขาเอาคนออกมาแล้วก็เอาโซ่ใส่แล้วให้คนเหล่านั้นสู้กัน ดิฉันก็ถามตัวเองอยู่เสมอว่า ในเวลาที่ดิฉันนั่งอยู่ตรงนี้ มันเป็นยุคเก่า ยุคโรมันหรือไง แล้วนี่มันเป็นพิธีกรรมของศาสนาพุทธ หรือศาสนาอะไร เราเอาสัตว์เหล่านี้มาทารุณกรรม มันผิดกับหลักคําสอนของศาสนาพุทธ เพราะศาสนาสอนให้คนไม่เบียดเบียน สิ่งมีชีวิตอื่น แต่สิ่งที่อยู่ข้างหน้ามัน มันไม่ใช่พุทธแท้ ซึ่งดิฉันต่อต้านมาตลอด แล้วเวลาดิฉันเอาเรื่องเหล่านี้ออกมา มันก็มีคนออกมาโจมตีว่า ผู้หญิงคนนี้เป็นคริสเตียน ทั้งทั้งที่ดิฉันเอง ถูกหล่อหลอมมาเป็นพุทธ เป็น คนพุทธโดยกําเนิด แต่สิ่งที่เราเห็นว่ามันเป็นการทําลายศาสนาพุทธ เป็นการทําลายคําสอนของพระพุทธเจ้า แล้วเราถูกตั้งคําถามจากคนต่างชาติว่า อันนี้พุทธจริงเหรอ ทําไมพุทธถึงไม่มีความเมตตาต่อสัตว์ แล้วสิ่งนี้ที่ดิฉันได้เห็นมันไม่ใช่แค่ช้างไทยสามเชือก แต่มันยังรวมถึงช้างอื่น ๆ ที่ไปอยู่ตรงนั้น ที่ถูกล่ามขา ถูกบังคับให้นอน แล้วเวลาช้างสู้กันเสร็จ ถ้าใครว่างก็ลองไปเปิดดู มันมีคลิปออกมาเยอะแยะ เขาควบคุมไม่ได้ วิธีเดียวคือใช้หอบแทงอย่างเดียว แทงจนเลือดโชก 

สิ่งเหล่านี้ที่พวกเราทํางานในฐานะนักอนุรักษ์ เราเห็นภาพเหล่านี้จนมันชินตา ดิฉันเองเข้าไปพบกับรัฐมนตรีของเขาเคยไปนั่งคุยกับเรื่องนี้ เคยไปปรึกษาหารือกับเรื่องนี้ว่า เปลี่ยนได้ไหม คือดิฉันเข้าใจนะว่า บางครั้งถ้าพระสงฆ์ที่นั่นเขาไม่ฟัง มันก็อาจจะเป็นอีกมุมมองหนึ่งเพราะว่า คือเราต้องสอนคนพุทธ สอนผู้ที่นําเรื่องศาสนา ให้เข้าใจถ่องแท้ก่อนว่าสิ่งที่คุณกําลังสื่อไปกับทั่วโลก มันผิดกับหลักคําสอนของพระพุทธเจ้า สิ่งเหล่านี้ที่ดิฉันพยายามต่อสู้ ไม่ให้ช้างเหล่านี้หลุดออกมา อย่างทิกิริตายชนิดที่ว่า อันนี้ดัง แทบอยากจะเปิดดู google ดิฉันออกไปสู้ คนแรกที่ศรีลังกา ก่อนที่จะเกิดเรื่อง พลายศักดิ์สุรินทร์ ทิกิริดังไปทั่วโลก คือเป็นช้างผอมที่ล้มแล้วก็ยกขึ้นมาแล้วเอามาแห่ 

สิ่งเหล่านี้มันกําลังบอกอะไรเรา มันกําลังจะบอกว่า วาทกรรมของมนุษย์ บอกว่านี่คือพิธีกรรมที่ศักดิ์สิทธิ์ เรากําลังปิดหูปิดตา เรากําลังบิดเบือนคําสอนศาสนา มนุษย์ไปพิธีนั้นใส่ชุดขาวกันหมด ชุดขาวของคุณนั้นคืออะไร คุณไม่มองเห็นภาพที่อยู่ข้างหน้าหรือ ภาพข้างหน้านี่คือความทุกข์ทรมานของสัตว์ หรือว่าคุณคิดว่าคุณใส่ชุดขาวแล้ว พิธีนี้มันเลยศักดิ์สิทธิ  ดิฉันถามแบบ วิทยาศาสตร์ไม่ถามแบบงมงาย การช่วยเหลือทําเรื่องชีวิตสัตว์ เราจะต้องเอาความจริงมาพูดกัน เราจะบิดเบือนสิ่งเหล่านี้ การบิดเบือนสิ่งเหล่านี้มันไม่ใช่เรื่องที่ถูกต้องเลย อันนี้คือสิ่งที่อยากจะระบาย 

ช้างในพิธีแห่พระธาตุเขี้ยวแก้ว (Esala Perahera) ที่ประเทศศรีลังกา (ภาพ : มติชน)

8. ต้องส่งกลับศรีลังกา?

ทางกลุ่มเราเองก็ทํางานจับมือแน่นหนากับทางศรีลังกานะคะ ก็คือถึงแม้ว่าใครจะเอามาพวกเราต่อสู้แน่นอน แต่ดิฉันเชื่อนะคะว่าศักดิ์สุรินทร์มาอยู่ประเทศไทยแล้ว มาอยู่ใต้พระบรมโพธิสมภารของในหลวงแล้ว เชื่อว่าบารมีของในหลวงก็คงจะต้องคุ้มครองพลายศักดิ์สุรินทร์ได้ อันนี้พูดตรงตรงนะคะ ดิฉันคงไม่ต้องออกแรงนะคะ เพราะว่าเชื่อว่าในหลวงท่านกรุณาดูแลพลายศักดิ์สุรินทร์แล้ว ถ้าอยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์แล้วก็คง ไม่ต้องได้คิดอะไรเยอะ อันนี้ตัวเองมองไปเองนะคะว่าก็คงปลอดภัยแล้ว พลายศักดิ์สุรินทร์ มาอยู่ตรงนี้คนไทยไม่ต้องคิดอะไรเยอะ 

(จะมีปัญหาเรื่องผิดสัญญาตอนส่งไปไหม?) เราต้องกลับมาตั้งคําถามเก่าแล้วว่า นี่ไงนี่คือหน่วยงานรัฐ ตอนที่คุณส่งไปคุณมีเงื่อนไขอะไร อย่างเช่นถ้าคุณเลี้ยงดูไม่ดี เรามีสิทธิ์เรียกกลับได้ตลอดเวลานะ คุณมีหรือเปล่าล่ะคะ ถ้าคุณไม่มี ก็เห็นมั้ยคะ นีคือตัวอย่างเสียงอ่อย ๆ ใช่ไหมคะว่า เราอาจจะต้องส่งคืนไปให้เขา เขาขอคืนเขาก็ขู่ ตอนนี้ถ้าเกิดว่าเราทําอะไรที่มันชัดเจนกับสัตว์เรา ไม่มีเสียงขู่แน่นอนค่ะ เขาผิดสัญญานะคะ ตอน เนี้ย เขาผิดสัญญาต่อประชาคมโลก ไม่ได้ต้องผิดสัญญาต่อต่อคนไทยนะคะ เขาผิดสัญญากับสายตาของชาวโลกที่ดูแล้วว่า อันนี้คุณเอาสัตว์ไปทรมานนะ เรามีกฎหมายบ้านเรา อะ การทารุณกรรมสัตว์ การเลี้ยงดูไม่ดี การปล่อยให้สัตว์ทุกข์ทรมาน มันเป็น Five Freedoms of Animal Welfare ซึ่งมันเป็นสแตนดาร์ดของโลก ซึ่งสัตว์จะต้องไปอยู่ตรงนั้นแบบไม่ทุกข์ทรมาน สัตว์จะต้องไม่มีบาดแผล หลายอย่างที่เราเห็นพลายศักดิ์สุรินทร์กลับมา คุณทำลาย พันธสัญญาห้าข้อของคําว่า Five Freedoms แล้ว ทีนี้พอ five freedoms ของคุณไม่มีให้เรานะ เราก็ไม่จําเป็นต้องส่งคืนให้คุณนะคะ เพราะฉะนั้นในส่วนของพวกเราเองก็จะสู้ในเรื่องของมนุษยธรรม แต่รัฐบาลไทยไม่สมควร ส่งเสียงอ่อย ๆ ยังไงดิฉันเข้าใจในแนวทางการทูตคุณทําไม่ได้ แต่ในเมื่อรัฐบาลไทยทําไม่ได้ก็ปล่อยให้พวกเราทํา พวกเราจะยืนหยัดเองในเรื่องขององค์กรเอกชนเรามีสิทธิ์ที่จะสู้ในเรื่องนี้อยู่แล้ว เพราะเราจะเอาเรื่องของสวัสดิภาพสัตว์ ในเรื่องของการทํารุณกรรมมาต่อสู้ แล้วเราจะบอกกับทางวัดด้วยว่าคุณอย่าพูด ถ้าคุณพูดนะ ภาพอื่นโผล่ออกมา แล้วมันจะไม่ทําลายเฉพาะวัดของคุณอย่างเดียว แต่มันจะทําลายศาสนาพุทธเป็นระบบ 

อันนี้พูดตรง ๆ เราเก็บข้อมูลกันมาเป็นยี่สิบปี เราไม่ได้เก็บข้อมูลกันวันนี้วันวาน เราเก็บข้อมูลกันมานานแล้ว ดังนั้นดิฉันบอกเลยนะครับว่า สิ่งที่ทางวัดเขาประกาศเลยบอกว่า เนี่ยถ้าเราไม่คืนให้เขา ต้องเสียค่าเลี้ยงดูอะไรให้เขา มันก็มีโผล่มาแล้ว ดิฉันอ่านจากที่เขาแถลงข่าวนะคะ แล้วก็คนที่เป็นกลุ่มอนุรักษ์สัตว์ที่อยู่ทางศรีลังกาก็แปลมาให้ดูว่ามีการขู่กันมาจากวัชรกรอะไรของเขา บอกว่าถ้าไม่ส่งคืนก็จะเรียกค่าเสียหายโน่นนั่นนี่ ก็ไม่เป็นไร องค์กรเอกชนก็จะสู้กันเองโดยใช้การใช้หลักในเรื่องของ สิทธิสัตว์เข้ามาสู้กัน ถึงวันนั้นมามันก็ต้อง หนึ่งชีวิตเราก็ถือว่ามีค่า เราก็จะพร้อมที่จะสู้ให้กับแลกกับ ห้พลายศักดิ์สุรินทร์ได้มี ชีวิตอย่างถูกต้อง 

ในขณะเดียวกันดิฉันอยากจะฝากถามว่า เราพูดเรื่องจะนําช้าง พลายประตูผา พลายศรีณรงค์กลับมา ซึ่งถึงแม้ว่ามันจะเลือนลาง เพราะว่าเราไปทําสัญญาอะไรที่มันไม่เป็นธรรมอยู่แล้วให้กับชีวิตสัตว์เหล่านั้น แต่สมมตินะว่า เขายอมแล้วเอาคืนมาให้เราก็ต้องมาตั้งคําถามว่าหน่วยงานรัฐพร้อมหรือยัง มีสถานที่นี้หรือยัง ในเวลานี้ดิฉันอยากจะฝากกับทางรัฐบาล หรือรัฐบาลรักษาการเหมือนกันนะคะว่า เอาช้างไปฝากที่ ศูนย์รักษ์ช้างไทย จ.ลำปาง ท่านต้องดูแลศูนย์รักษ์ช้างไทยด้วยนะคะ นำงบประมาณให้เขาด้วย เพราะศูนย์รักษ์ช้างไทยเอง เขาก็รับในเรื่องของการดูแล แต่จะทํายังไงให้พลายศักดิ์สุรินทร์อยู่อย่างสมศักดิ์ศรี ต้องตั้งงบประมาณให้เขานะคะ ดิฉันเห็นใจเขาค่ะ เพราะว่าเขาก็ดูแลดี เขามีควาญมาดูแล เขาต้องแบ่งคนเข้ามา แต่ขณะเดียวกัน รัฐบาลต้องดูแลเขาด้วย เพราะเขาจับตาดูอยู่

(ภาพ : ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย จ.ลำปาง)

9.รัฐบาล การจัดการพลายศักดิ์สุรินทร์

ดิฉันตั้งกระทู้ถามค่ะว่า วันนี้นะคะเอาพลายศักดิ์สุรินทร์มาที่ไว้ที่คชบาล ท่านได้ทําอะไรไว้รองรับพลายศักดิ์สุรินทร์หรือยัง มีคอกให้เขาอยู่อย่างสมศักดิ์ศรีไหม แบบไหน แล้วมีงบประมาณให้กับทางลําปางเขาบ้างหรือเปล่า ศูนย์รักษ์ช้างไทย แล้วก็พลายศักดิ์สุรินทร์เป็นที่จับตาของทั่วโลกในเรื่องของสวัสดิภาพชีวิตความเป็นอยู่ ท่านอย่าเอาไปโยนให้เขาอย่างเดียวแล้วก็ไม่มีงบประมาณให้เขา อันนี้ถามแทน เพราะดิฉันเชื่อว่าทาง องค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ (ออป.) ก็คงไม่กล้าถามอะไรเยอะ

แต่ดิฉันจะฝากถามแทนในฐานะคนเลี้ยงช้างค่ะว่า ตอนนี้ไปสร้างคอก หรือพื้นที่ให้พลายสุรินทร์อยู่แบบธรรมชาติอยู่แบบปลอดภัยอยู่แบบเป็นอิสระ แล้วก็เอาไปอวดกับชาวโลกได้หรือเปล่า ไม่ใช่พอปลดแล้วคนซาแล้วก็ไม่ไปสนใจ อันนี้ อันนี้ฝากถามนะคะ ดิฉันก็เห็นเขาเลี้ยงดูดี ตอนนี้พยายามฝึกให้เข้าใจภาษาไทย

ดังนั้น ฝากถามรัฐบาลไทยค่ะว่า เพราะเท่าที่ผ่านมาดิฉันไปเห็นสัตว์ที่อยู่ในการดูแลของหน่วยงานรัฐหลายที่ยังไม่ได้รับการดูแลเท่าที่ควร เนื่องจากงบประมาณ ทีนี้ก็ฝากขอให้พลายศักดิ์สุรินทร์เป็นหนึ่งตัวอย่าง ที่รัฐบาลไทยให้ความสนใจ และแบ่งงบประมาณมาดูแล มาดูแลช้างเชือกนี้กัน ให้ไม่ต้องอายชาวโลกเขา